Sommige projecten snap je pas echt als iemand erover begint te vertellen. En dan hoor je het niet alleen in de woorden, maar ook in de stem. Zo’n project is Met Zachte Verwondering. Een kunstprogramma voor mensen met beginnende dementie (fase 1 en 2) én hun mantelzorgers. Ontstaan in IJsselstein, maar met een gedachte die veel verder reikt. 

Projectcoördinator Tamaar Tóth Varjú vertelt erover met zichtbaar plezier. “Ik word er nog steeds heel blij van,” zegt ze. “Elke keer weer.” 

Van oproep naar overtuiging 

Het project ontstond na een oproep tijdens het Cultuurcafé in IJsselstein, vanuit Alzheimer Nederland afdeling Lekstroom. Makers werden gevraagd om mee te denken over kunst en dementie. Tamaar haakte aan, niet alleen als maker en onderzoeker, maar ook vanuit persoonlijke ervaring. Ze was mantelzorger voor haar vader en merkte hoe snel het leven kan verschuiven naar wat níét meer lukt, terwijl er tegelijkertijd nog zoveel aanwezig is." 

“De zorg richt zich vaak, heel logisch, op problemen oplossen,” zegt ze. “Maar ik wilde daarnaast ruimte maken voor wat er nog wél is.” 

Verwondering als uitgangspunt 

Die verwondering is geen vaag begrip, maar een bewuste manier van werken. Met Zachte Verwondering sluit aan bij onderzoek waaruit blijkt dat emoties en zintuiglijke beleving bij mensen met dementie vaak langer intact blijven dan taal en geheugen. Door te werken met kijken, voelen, ruiken en luisteren sluit het programma aan bij wat mensen nog kunnen ervaren, zonder dat er iets ‘onthouden’ of uitgelegd hoeft te worden. 

Tamaar baseert zich daarbij onder meer op ervaringen uit Britse musea, waar al langer kunstprogramma’s voor mensen met dementie worden ontwikkeld, en op het onderzoek van Kasper Bormans in België, dat zich richt op mogelijkheden, verwondering en relationele betekenisgeving. De workshops in IJsselstein maken deel uit van haar lopende praktijkonderzoek." 

Niet praten over, maar doen mét 

Met Zachte Verwondering richt zich op mensen die net een diagnose hebben gekregen en hun mantelzorgers. Een fase waarin isolement snel op de loer ligt. “Mensen trekken zich terug. En mantelzorg wordt al snel een parttime baan bovenop alles wat er al is.” 

De workshops vinden plaats in Museum IJsselstein, bewust buiten een zorgomgeving. “Niet naar een zorglocatie, maar naar een inspirerende plek,” legt Tamaar uit. “Dat maakt meteen iets los.” 

Er wordt niet getest of behandeld, maar gewerkt met kunst. Met kleur, geur, tast, muziek en verhalen. Iedereen werkt met een nieuwe techniek, waardoor iedereen op hetzelfde punt begint. “Dat maakt het gelijkwaardig.” 

Dromen, geuren en verhalen 

Elke workshop heeft een eigen thema en kunstenaar. Zo was er een grafiekworkshop rondom het thema dromen. “Die techniek kende niemand. Iedereen zat onder de inkt,” lacht Tamaar. “Er werd gelachen, er werden fouten gemaakt, en die losten we samen weer op.” 

Tijdens een interactieve rondleiding door het museum ontstond een bijzonder moment tussen een vader met dementie en zijn dochter. De geur van inkt riep bij hem herinneringen op uit zijn jeugd. “Dat ene zintuiglijke signaal bracht verhalen naar boven die zelfs voor zijn dochter nieuw waren. Op dat moment waren ze weer even echt samen.” 

Samen deelnemen 

Wat het project onderscheidt, is dat mantelzorgers niet begeleiden, maar meedoen. Ze zitten naast elkaar aan tafel en ervaren hetzelfde proces. “Het is niet: jij kunt dit niet meer, ik neem het over,” zegt Tamaar. “Je doet samen mee. Dat haalt veel druk weg.” 

Na elke workshop vullen deelnemers een korte ervaringslijst in. Voor Tamaar onderdeel van haar onderzoek. De reacties zijn veelzeggend. “Een casemanager schreef dat een deelnemer sinds deelname weer positiever in het leven staat.” 

Vervolg in het voorjaar 

Na een succesvolle pilot vorig najaar krijgt Met Zachte Verwondering dit voorjaar een vervolg met negen workshops in Museum IJsselstein. De workshops zijn bedoeld voor mensen met beginnende dementie (fase 1 en 2) en hun mantelzorgers en vinden plaats in kleine groepen. 

Met Zachte Verwondering laat zien dat kunst geen vervanging is van zorg, maar wel een concrete aanvulling: een manier om samen in beweging te blijven, met aandacht voor contact, beleving en alles wat er nog mogelijk is. 

Voor meer informatie over de workshops, de agenda en aanmelden ga naar: www.metzachteverwondering.nl